Toronto dnia, 10 maja 2009 roku

Wzmianki O Iwanie Petrażyckim

autorstwa Aleksieja Petrażyckiego

Powrót na Stronę Główna

Iwan Dawidowicz Petrażycki- Kułacha - wybitny wódz Rzeczypospolitej, który zapisał się również w historii Ukrainy i Rosji. Urodził się około 1570 r., przypuszczalnie gdzieś w okolicach Mochylowa i Orszy. Na tych terenach Petrażyccy żyli od 1540 r. Krewni Iwana osiągnęli wysoką pozycję społeczną: Iona Petrażycki w latach 1578-79 był hetmanem Zaporożskiego Wojska [1], Bogdan Petrażycki w 1592r. był generałem Powiatu Orszańskiego [2]. O młodości Iwana wiadomo niewiele. W maju 1592r. Iwan zażądał praw do nieruchomości, należącej do rodziny Petrażyckich [3]. W 1599 r. jego imię pojawia się w jednym z dekretów zarządu miasta Orszy. Możliwe jest, że Iwan, podobnie jak wielu jego rówieśników, zdobył wykształcenie w Ostrożskiej słowiańsko- grecko- łacińskiej Akademii, kierowanej przez księcia Konstantyna Ostrońskiego(1526 - 1608) - magnata Wielkiego Księstwa Litewskiego, okazującego poparcie dla Prawosławnej Cerkwi.

Konstanty Ostrogski

Iwan wykazał się jako utalentowany naczelnik wojsk Rzeczypospolitej. Ponieważ, jak większość szlachty Wielkiego Księstwa Litewskiego w XVI i na początku XVII wieku, był wyznania prawosławnego, nadawał się do kierowania Zaporoskimi Kozakami, zwolennikami kościoła greckiego. Kozacy w tym czasie służyli Rzeczypospolitej, będącej krajem w większości katolickim.W latach 1616-1619, 1621-1622 hetmanem Kozaków Zaporoskich był Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny.We wrześniu 1621r., w czasie słynnej bitwy pod Chocimiem, gdzie 40-tysięczne wojsko kozackie razem z 30-tysięczną Polską armią powstrzymało 210-tysięczną armię turecką i tatarską. Sahajdaczny został ciężko ranny. Wskutek tego "...znudziwszy się ciężkimi trudami, włożonymi w obronę i dla chwały swojej ojczyzny oraz w wyniku postarzenia się w czasach hetmaństwa, Sahajdaczny zrezygnował z kierownictwa nad wojskami na korzyść wyznaczonego przez niego Hetmana, Piotra Życkiego", zajął się zakładaniem cerkwi i klasztornych szkół. To on wznowił klasztor Kijewsko- Bracki, przy czym "prace budowlane zlecał obeznanemu w architekturze Hetmanowi Życkiemu" [4], s.114. Wspomniany tu Piotr Życki i Iwan Petrażycki-Kułacha - to jedna i ta sama osoba , o czym będzie napisane poniżej.

Konstanty Sahajdaczyn

W 1622r. Sahajdaczny zmarł, przekazując swój majątek szkole przy klasztorze Kijewsko-Brackim. W przyszłości Iwan Petrażycki przedłuży tradycję pomocy szkołom przez kierownictwo kozackie.W latach 1625-26 Petrażycki stanął na czele oddziału rejestrowych, tj. Zaporożców wpisanych w rejestr jako służących polskiej koronie, Kozaków Zaporoskich [5].W 1628r. Petrażycki bierze udział w wyprawie na Turków [6]. Chan krymski Szahin-Girej chcąc uniezależnić się od Turcji poprosił o wsparcie Kozaków. Zaporożcy z dorzecza dolnego biegu Dniepru ruszyli na Krym z atamanem Iwanem Petrażyckim- Kułachą. Do niego dołączyli pozostali Kozacy Zaporoscy pod przewodnictwem hetmana Michaiła Doroszenko. Pod Bachczysarajem spowodowali klęskę Turków i ich stronnika Dżanibek Gireja, po czym ruszyli na Kefe (dawniej Feodosija).W tym czasie ich sojusznik Szahin- Girej pojednał się z Turkami i Kozakami w wyniku czego musiał szybko wycofać się z Krymu. a. Doroszenko zginął pod Bachczysarajem. Na jego miejsce król mianował hetmana Grigorija Czornogo.

W 1629r., jak pisał ataman koszowy Syrko do chana krymskiego Murata, "Nasi bracia Zaporożcy w 1629 r. ze swoim wodzem walcząc walcząc na Evksipontu [i.e. na Morzu Czarnym], musnęli po męsku ścian samego Konstantynopola i z zadowoleniem zadymiali je muszkietami pod okiem Wielkiego Sułtana, wywołując strach i trwogę u wszystkich mieszkańców Carogrodu..."[4], s.129. Imienia wodza kozackiego nie przytoczono. Możliwe, że nie odpowiadało to politycznej koniunkturze w rządzie Kozaków w czasach powstania tego pisma. Możliwe jest również, że wodzem tym był Iwan Petrażycki reprezentujący pro-polskie stanowisko, pozycję, która nie odpowiadała dużej ilości Zaporożców. Mógł być nim również hetman (1628-1630) Grigorij Czornyj, także zorientowany na Polskę; został on zabity przez Kozaków w 1630r. po tym, jak posądzono go o związki z unitami. W 1630 r. hetmanem mianowany został Tymofiej Arendarenko. Na początku 1631r. Zaporożcy, na czele z hetmanem Tymofiejem i ataman koszowy Iwanem Petrażyckim- Kułachą wraz z Kozakami znad Donu ruszyli na Krym. Tam zdobyli i wysadzili turecką fortecę Kilisedżyk, zbudowaną przez Genuezców w XIV wieku [7]. Arendarenko długo hetmanem nie był. Jak pisze w swej wielotomowej Historii Rosji S.M.Sołowiow, "Już w 1631 r. Kozacy zmienili Arendarenko na Iwana Petrażyckiego-Kułagę" [8]. Oto, co pisze wcześniej cytowany przez nas Markiewicz o tym właśnie wydarzeniu: "będący przy Sachajdacznym mianowanym hetmanem Piotr Życki wstapił na miejsce Arendarenki" - [4], s.129. Jak widać, Piotr Życki i Iwan Petrażycki - to jedna i ta sama osoba. A zatem, w 1631 r. Iwan Petrażycki został hetmanem rejestrowych Kozaków. Król Zygmunt III Wasa przysłał hetmanowi flagę oraz symbol hetmańskiej władzy - buławę [9]. Petrażycki kiedy został hetmanem, znalazł się w trudnej sytuacji. Z jednej strony, będąc wyznania prawosławnego, starał się chronić praw Kozaków i "greckiej" religii, z drugiej strony natomiast uważał, że sprawą honoru jest okazywanie wierności królowi Polski, który był zagorzałym katolikiem.

Działalność Petrażyckiego przypadła na burzliwy okres europejskiej historii. Od 1618 do 1648 r. państwa europejskie bezpośrednio lub pośrednio brały udział w wojnie 30-letniej, której fundamentalne bitwy rozegrały się na terytorium Imperium Rzymskiego. Wojna 30-letnia rozpoczęła się jako wojna religijna między katolikami i protestantami. W wojnie tej naprzeciw katolickim Habsburgom stanęły państwa protestanckie wchodzące w skład Imperium, a także Szwecja. Sprzymierzeńcem protestantów była katolicka Francja, dążąca do ograniczenia wpływu Habsburgów na politykę Europy. Kardynał Richelieu, główny minister króla Ludwika XIII, chciał skierować wszystkie siły protestanckiej Szwecji przeciwko Habsburgom. Do tego celu niezbędne było zneutralizowanie katolickiej Polski prowadzącej działania wojenne przeciwko Szwecji. W 1629r. dzięki staraniom Richelieu zawarty został pokój Altmarski, w wyniku którego Ryga i część Liwonii przeszła we władanie Szwecji. Kolejnym krokiem było poparcie kandydatury króla szwedzkiego Gustawa Adolfa do polskiej korony i organizacja sojuszu Szwecja- Moskwa. Katolicka Francja nie mogła jawnie okazać poparcia dla Szwecji. Francuska dyplomacja posłużyła się bardzo wyrafinowanym schematem. Francuz Żak Russel został wysłany na dwór księcia Transylwanii Betleja Gabora. Ten oddelegowałł Russela jako własnego posła do Króla Szwecji. Russel odbył rozmowy na dworze szwedzkim, uzyskał pełnomocnictwa od Gustawa Adolfa i w 1631r. wysłał dwóch posłańców - Żaka de Grew i Piera Admirała do Moskwy, gdzie uzyskali pomoc i transfer do Kozaków Zaporożskich [10]. Posłańcy udali się Arendarenko, ale ten był już martwy i trafili do hetmana Petrażyckiego. Iwan otrzymał pismo Króla Szwedzkiego Gustawa Adolfa i propozycję aby poparł on Gustawa w bitwie o polską koronę. W zamian za to Król Szwedzki obiecał przywileje prawosławnemu duchowieństwu i podwyższenie pensji dla Kozaków. Iwan poczuł się w obowiązku wysłać pismo Króla (nieodpieczętowane!) i posłańców do hetmana Koniecpolskiego, który przeprawił ich do Warszawy[11]. Na koniec kanclerz Polski odprawił nieudolnych posłańców do kanclerza Szwecji Oksenszterna z protestem o naruszenie przez Szwecję warunków pokoju.Oksensztern wyjaśnił zaistniały epizod przekroczeniem uprawnień ze strony Russela. Szlachetny uczynek Iwana zapobiegł sojuszowi Kozaków ze Szwecja, który skierowany był przeciwko Polsce , a Gustaw Adolf stracił szansę zostania jej Królem.Wkrótce zmarł Król Polski Zygmunt III Wasa. Delegacja Kozaków udała się na Sejm Konwokacyjny, po wybraniu nowego króla, z prośbą Petrażyckiego dotyczącą uczestnictwa Kozaków w wyborach. Niestety, Kanclerz Litwy - Olbracht Radziwiłł -odrzucił prośbę, a delegacja nie została dopuszczona do uczestnictwa w wyborach. Iwan Petrażycki popierał kandydaturę, przychylnego prawosławnym, królewicza Władysława i wpłynął na wynik wyborów, manewrując rozmieszczeniem kozackiego wojska. Władysław został wybrany, po części w wyniku starań hetmana Petrażyckiego. Wychodząc naprzeciw życzeniom Kozaków, Władysław IV obdarzył przywilejami prawosławne duchowieństwo. Sejm Polski był przeciwny przywilejom i Petrażycki z wielkim trudem zażegnał protest Sejmu, a z drugiej strony, powstrzymał rozwścieczonych Kozaków od wrogich działań w stosunku do Polski.

Wewnątrzpolityczną sytuację na Ukrainie kształtowała wojna trzech sił: pro- polska, pro-moskiewska i zorientowana na niezależność. W odniesieniu do religii zwolennicy "zorientowania" na Polskę dzielili się na katolików, unitów i prawosławnych - zwolenników wyznania "greckiego", którzy nie uznawali przewodnictwa Moskwy

Piotr Mogiła

Archimandrytą Kijowsko- Pieczewskiej Ławry (największego prawosławnego klasztoru na Ukrainie) od 1627r. był uczestnik bitwy pod Chocimiem, mołdawski arystokrata Piotr Mogiła. Poważnie wzmocnił on pozycję prawosławnej cerkwi, a przy tym pozostał wierny Królowi Polski. Metropolitą Kijowskim, tj. głową Ukraińskiej Cerkwi po śmierci Jowa Boreckiego w 1631r. został nastawiony pro- moskiewsko Isaja Kopiński. Isaja przyzywał Kozaków do walki zbrojnej w obronie wiary i do "bicia pokłonów Carowi" [12] tzn. do proszenia Cara o przyjęcie ich jako poddanych.W marcu 1632 r. Iwan Petrażycki wziął pod swoją opiekę Kijowko-Mogilewską Akademię, która dopiero co została założona przez metropolitę Piotra Mogiłę [13]i zobowiązał się bronić jej zarówno w swoim jak i w imieniu przyszłych pułkowników wojska Zaporożskiego. Protekcja wojska kozackiego była bardzo ważna, ponieważ liczni przeciwnicy Akademii uważali ją za szkodliwą, gdyż została urządzona na wzór zachodni, grożąc nawet, że utopią jej wykładowców w Dnieprze... Akademia została jednym z największych centrów oświaty i słowiańskiej kultury wieków XVII i XVIII; oprócz siedmiu starych i współczesnych języków, wykładano tu astronomię, matematykę, historię, geografię, słowiańską i łacińską literaturę, medycynę, filozofię i teologię [14]. Pomimo wielkiego wkładu we wspieraniu prawosławia, Petrażycki został oskarżony o zmowę z unitami (tj. z odszczepioną częścią duchowieństwa prawosławnego, która uznawała najwyższą władzę papieża). Pod wpływem metropolity Isaji, Rada Korsuńska we wrześniu 1632r. skazała hetmana Iwana Petrażyckiego - Kułachę z fałszywego oskarżenia na śmierć. Iwan został stracony przez Kozaków w Kijowie [15]. W tym samym roku Piotr Mogiła, otrzymał od Króla Władysława akt urzędowy na metropolię i obalił metroplitę zastępując Izaja [7], s.599.

Orginał tekstu w formacie *.doc

Bibliografia

1. "Летописное повествование о Малой России", А.И.Ригельман, Москва, 1847 г

2. Историко-юридические материалы, извлеченные из актовых книг губерний Витебской и Могилевской, Витебск 1906, т.31, ч2, сс3-4

3."Na styku cywilizacji", Jan Ciechanowicz,Rzeszow 1997, s.221

4. "История Малой России", Н.Маркевич, т1, гл.VII, Москва 1842

5. " НАРИС ІСТОРІЇ УКРАЇНИ З НАЙДАВНІШИХ ЧАСІВ ДО КІНЦЯ ХІІІ ст.", Н.Яковенко,

6. Б.Н.ФЛОРЯ. Древнерусские традиции и борьба восточнославянских народов за воссоединение

7. "Крепость Ени-Кале", В.Коваленко

8. М.Соловьев, "История России с древнейших времен", т10, гл.1, с.588

9. АКТЫ МОСКОВСКОГО ГОСУДАРСТВА, ТОМРАЗРЯДНЫЙ ПРИКАЗ, МОСКОВСКИЙ СТОЛ, 1571-1634, №328

10. Б.Ф.Поршнев, "Тридцатилетняя война и вступление в нее Швеции и Московского государства", Москва, 1976, с.300

11. Pawel Jasienica, "Rzeczpospolita Obojga Narodów", t1 "Srebrny Wiek", s. 341 i 342.

12. Булатецкий, О. Ю.. Русское государство и киевская православная митрополия. Москва, 2006,

13. Ігор ШЕВЧЕНКО "УКРАЇНА МІЖ СХОДОМ І ЗАХОДОМ", Львів 2001,

14. http://museum.edu.ru/catalog.asp?cat_ob_no=12178&ob_no=12860

15. П.Т.Фиров, "Гетманы Украинского казачества", Севастополь, 2005, с.22




Dodano 14 kwietnia 2010 r.


Kopie listów Iwana Petrażyckiego:

1.List z 3 czerwca 1632 r. skierowany do Arcybiskupa gnieznienskiego

2. Listy do JWP Ks. Osrogskiego

3. Uniwersał 22 lipca 1632 r.

4. listy do 17 marca 1632











www.ekodiesel.eu www.ekonto.eu www.geopolityka.eu www.heraldyka.eu www.wiesci.eu www.wyscigi.eu